Watertransitie

En één nat jaar doet niets af aan de urgentie van de watertransitie

Het watersysteem in Nederland loopt tegen zijn grenzen aan door droogte, verzilting en een toenemende watervraag die een groeiende economie en bevolking met zich meebrengen. Bovendien staat de kwaliteit van drinkwaterbronnen onder druk door vervuiling van landbouw, industrie en huishoudens. Drinkwater uit de kraan is dan ook niet langer vanzelfsprekend. Dat vraagt om extra inspanningen. Om gezamenlijke inspanningen. Van drinkwaterbedrijven, van landelijke en regionale overheden én van bedrijven en consumenten. Iedereen kan een bijdrage leveren aan de watertransitie die nodig is om nu en in de toekomst de levering van voldoende schoon drinkwater veilig te stellen.

De watertransitie is een radicale omslag, met de focus op duurzaam en circulair omgaan met zoetwater. We gaan toe naar een situatie waarin het watersysteem structureel anders beheerd wordt. De noodzaak om snel een omvangrijk, samenhangend pakket aan maatregelen te nemen in die richting werd nog eens onderstreept in het RIVM-rapport Waterbeschikbaarheid voor de bereiding van drinkwater tot 2030 - knelpunten en oplossingsrichtingen dat in april 2023 verscheen.

Ook in onze regio hebben we te maken met schaarste aan zoetwaterbronnen; de bodem van onze operationele reserves is in zicht. In 2023 leverde dit minder uitdagingen op dan een jaar eerder, toen de gezamenlijke drinkwaterbedrijven alarm sloegen; 2023 was met een gemiddelde neerslag van 1.152 millimeter landelijk het natste jaar ooit gemeten. Maar helemaal probleemloos ging het niet: in juni – juist wel weer een extreem droge maand – konden we minder water uit de Drentsche Aa halen doordat er te weinig water doorstroomde. En één nat jaar doet niets af aan de urgentie van de watertransitie.

Wij trekken dan ook alles uit de kast om hier vaart mee te maken. Geen eenvoudige opgave, want nieuwe bronnen aanboren en bestaande bronnen uitbreiden is lastig. Ook doordat vanuit diverse maatschappelijke vraagstukken een beroep wordt gedaan op de beperkte ruimte in Groningen. Van energietransitie tot woningbouw, klimaatadaptatie, mobiliteit en natuurbehoud: alles heeft ruimte nodig. Ook dáárom is samenwerking belangrijk. Om de drinkwatervoorziening in Groningen veilig te stellen én om samen een aantrekkelijke regio te creëren waar waterwinning, natuur, landbouw, economische ontwikkelingen en leefbaarheid elkaar versterken.

Wij volgen vijf parallelle routes om vraag naar en aanbod van (drink)water weer (meer) in balans te brengen:

Route 1: Eigen bedrijfsvoering en waterhuishouding verder optimaliseren
Route 2: Bewust en zuinig watergebruik stimuleren bij consumenten
Route 3: Waterbesparing realiseren bij (bestaande) zakelijke klanten
Route 4: Alternatieve bronnen bieden aan nieuwe industriële klanten
Route 5: Voldoende bronnen voor drinkwater realiseren, nu en later

In 2023 hebben wij opnieuw voortgang geboekt, op al deze sporen, maar we zijn er nog niet. Ons doel om in 2023 op 5% operationele reserve uit te komen, hebben we niet gehaald. Een lichtpunt is wel dat we in 2023 binnen onze vergunningen en convenanten 2,2 miljoen m³ hebben overgehouden. Daarmee komen we uit op 4,5% (gemiddeld over de afgelopen 4 jaar was dit 1%, dus 0,5 miljoen m³). We werken gestaag door richting de 10% die we als doel hebben gesteld voor 2028. Daarvoor zijn we deels afhankelijk van onze klanten (route 2-4).

Positief is dat er steeds meer aandacht is voor waterbesparing en dat hierop ook wordt ingezet vanuit de aanpak Water en Bodem Sturend en ook vanuit de beleidsnota Drinkwater van I&W. Er wordt inmiddels zelfs gewerkt aan een Nationaal Plan van Aanpak Drinkwaterbesparing om toe te werken naar een drinkwatergebruik van 100 liter water per hoofd van de bevolking in 2035 en 20% minder watergebruik bij zakelijke afnemers. Het concept – waar wij actief over meegedacht hebben – ligt klaar. Dit soort ontwikkelingen gaan ons zeker helpen.

Zonder water stopt het in Groningen - daarom werken we samen aan water voor later

2.1 Route 1: optimaliseren eigen waterhuishouding en bedrijfsvoering

Verantwoord gebruik van water begint bij onszelf, bij onze eigen waterhuishouding. Daarom stellen we alles in het werk om lekverliezen tegen te gaan en spoelverlies bij de productie van drinkwater. We nemen gerichte maatregelen, zowel in ons productieproces als onze bedrijfsvoering en ons distributieproces. Zo is in 2023 hard gewerkt aan een nieuwe spoelwaterhergebruikinstallatie in Nietap. De verwachting is dat we hiermee in 2024 al enkele honderdduizenden kuubs water besparen. Bij De Groeve hebben we de putschakelingen aangepast om de continuïteit van de bedrijfsvoering te vergroten en daarmee te zorgen dat er minder vaak gespoeld hoeft te worden. Op andere locaties wordt dit ook stapsgewijs aangepast.

Onze projecten om meer kwetsbare plekken in ons leidingnetwerk weg te werken, hebben we in 2023 volgens planning uitgevoerd. Om lekkages sneller en beter op te sporen, zijn er daarnaast tientallen extra druksensoren in ons netwerk geplaatst. Deze stap vereiste een toekomstbestendige en cyberveilige visie op IoT (Internet of Things) – ook die hebben we ontwikkeld. Tegelijkertijd hebben we grote stappen gezet om de datastromen uit onze processen beter en completer te verzamelen, te monitoren en te managen. Zo wordt de weg vrijgemaakt om het aantal sensoren verder uit te breiden en ons netwerk steeds slimmer te maken – of eigenlijk: er steeds slimmer mee om te gaan, onder andere met hulp van AI. Wij hebben ons ten doel gesteld om het ‘niet in rekening gebrachte gebruik’ terug te dringen tot onder de 6% over een gemiddelde van vier jaar; in de loop van 2025 wordt duidelijk of dit gelukt is.

2.2 Route 2: bewustwording watergebruik bij consumenten vergroten

In juli lanceerden we onze nieuwe pay-off: 'Jij, wij water'. Hiermee benadrukken we onze huidige koers. De vanzelfsprekendheid – die nog doorklinkt in onze vorige pay-off ‘24/7 Water. Natuurlijk dichtbij’ – is ervan af. Er is een watertransitie nodig en daar hebben we iedereen bij nodig. Ook consumenten. Als iedereen 5 liter water per dag bespaart (van de 120), scheelt dat al enorm. De pay-off is al goed zichtbaar, onder meer op onze monteursbussen – ons grootste uithangbord. Hij vormt de kapstok voor al onze campagnes en communicatie, waarbij we steeds oproepen verantwoord om te gaan met drinkwater. Ook de Watervergelijkingstool die we in 2023 introduceerden, draagt hier aan bij. Dit handige hulpmiddel geeft klanten inzicht in hun watergebruik, ook ten opzichte van vergelijkbare huishoudens. In december ging hij voor het eerst mee in de nieuwsbrief naar 120.000 klanten. In de eerste week logden al 10.000 klanten in.

Bij dit alles genereren we zo veel mogelijk publiciteit. De masterclass die we in mei voor de pers organiseerden op onze productielocatie in Nietap, bleek hierbij een slimme zet. Centraal stond de vraag: ‘Watertekort, maar nog steeds ‘gewoon’ water uit de kraan, hoe kan dat?’ Hiermee oogstten we niet alleen meer begrip bij de aanwezige journalisten, het leverde onder andere ook een voorpagina-artikel op het Dagblad van het Noorden op, én zendtijd op radio en televisie van RTV Noord. En naar aanleiding daarvan heel veel leuke reacties van klanten, die vaak mooie tips aandroegen. Van toiletten spoelen met regenwater tot een voetpedaal bij het handen wassen. Duidelijk is: het onderwerp leeft!

2.3 Route 3: waterbesparing bij zakelijke klanten realiseren

Ook bij onze zakelijke klanten stimuleren we waterbesparing. Na een scherpe afname in het gebruik in 2020 – waarbij corona van grote invloed was – zagen we het zakelijke gebruik toch weer langzaam oplopen. Voor deze doelgroep organiseerden we in september een watertransitie-evenement. Dit werd met zo’n 200 deelnemers goed bezocht, en zeer gewaardeerd. Na afloop zochten verschillende klanten contact met ons om een watertransitiegesprek te voeren, omdat zij meer (drink)waterbewust zijn geworden. Voor ons is dit een doorlopende activiteit. In totaal voerden we 17 watertransitiegesprekken. Met grootverbruikers in Delfzijl en de Eemshaven, maar ook daarbuiten. In deze gesprekken nemen we hun watergebruik door en kijken we samen naar mogelijkheden om dit terug te dringen, te hergebruiken, en - waar dat niet gaat - om proceswater in te zetten. We beseffen dat ook externe factoren (denk bijvoorbeeld aan hoge gas- en materiaalprijzen) een (belangrijke) rol spelen in de productie van bedrijven en daarmee in hun drinkwatergebruik. Hier hebben we natuurlijk geen of weinig invloed op.

'Nee' is ook een antwoord

Bij deze route hoort ook dat we aanvragen voor aansluitingen van grootzakelijke klanten zeer kritisch beoordelen. Liefst nog voordat er een officiële aanvraag is gedaan via mijnaansluiting.nl, door voorgesprekken te voeren. In 2023 hebben we op basis daarvan verschillende keren nee verkocht – in goed overleg. Zowel nieuwe aansluitingen als verzoeken om uitbreiding van bestaande aansluitingen. En het mooie is: bij de drie klanten van wie wij uitbreidingsaanvraag hebben afgewezen, leidden interne optimalisaties die we gezamenlijk hebben geïdentificeerd er vervolgens toe dat ze hun productie konden opschroeven, zonder hiervoor meer drinkwater nodig te hebben.

2.4 Route 4: alternatieve bronnen aanbieden aan nieuwe industriële klanten

Deze route hangt nauw samen met route 3. Besparing en hergebruik gaan voor, maar waar dat niet mogelijk is, bekijken we in de watertransitiegesprekken en waterscans ook alternatieven. Want het is de vraag of al het water dat grootzakelijke klanten gebruiken, wel drinkwater moet zijn. Soms is water van een andere kwaliteit even geschikt voor (een deel van) de processen.

Wij verkeren in de unieke positie dat we met North Water onze eigen industriewaterfabriek hebben in Garmerwolde. Het datacenter van Google in de Eemshaven is al aangesloten, maar ook voor andere grootverbruikers kan dit gerealiseerd worden. In 2023 hebben twee klanten in Delfzijl aangegeven dat zij de overstap op industriewater van North Water willen verkennen en ook in de Eemshaven hebben we hierover met verschillende partijen gesprekken gevoerd. Ondertussen is een klant in Ter Apelkanaal in 2023 al gedeeltelijk overgestapt op proceswater.

2.5 Route 5: voldoende bronnen voor drinkwater realiseren voor nu en later

Met route 1 tot en met 4 proberen we de vraag naar drinkwater in te dammen. Toch blijft het ook nodig om onze productiecapaciteit te vergroten, of in elk geval te zorgen dat we voldoende bronnen beschikbaar hebben voor nu en in de toekomst. Voor deze route loopt dan ook een aantal projecten, om enerzijds onze operationele reserve en anderzijds onze aanvullende strategische voorraden te vergroten.

Operationele reserve

Uitbreiding van onze vergunningscapaciteit in De Groeve van 10 naar 12 miljoen m³ per jaar. Het hele traject hiervoor hebben wij zorgvuldig doorlopen; lange doorlooptijd in besluitvorming bij Gedeputeerde Staten in Drenthe heeft geleid tot vertraging in het realiseren van deze capaciteitsuitbreiding. In maart 2024 is na een doorlooptijd van 15 maanden de vergunning alsnog toegekend.
Uitbreiding van onze productiecapaciteit in Sellingen van 2 naar 3,5 miljoen m³ per jaar, waarbij we, in samenwerking met WMD Water, ook de waterverdeling willen aanpassen door het aanleggen van een nieuwe koppelleiding en een distributiepompstation tussen beide leidingnetten. Het technische voorontwerp ligt klaar.
Vergroting oppervlaktewaterwinning in De Punt – met een verwachte opbrengst van 1,4 miljoen m³ per jaar. In 2023 zijn de eerste onderzoeken gedaan, zoals het doorlichten van bestaande installaties en het uitvoeren van een pompproef. Ook hebben we besloten naast diepte-infiltratie in Weerdenbras als onderdeel van het zuiveringsproces ook een vijfde langzaam zandfilter als alternatief uit te werken. Eind 2024 willen we hierover een definitief besluit nemen.

Strategische voorraden

In december 2022 heeft Gedeputeerde Staten van Groningen verschillende zoekgebieden aangewezen om onze strategische voorraden aan te vullen. In Drenthe – voor ons ook interessant terrein – was dit al eerder gebeurd. Voor onze eigen provincie gaat het om Zuidoost Groningen, Veendam, Bellingwolde, Leek-Roden en als terugvaloptie brakwaterwinning ten noorden van Onnen. In 2023 heeft de provincie Groningen in samenwerking met ons voorbereidende werkzaamheden uitgevoerd voor het doorlopen van een Plan-MER traject. Doel hiervan is om te komen tot definitieve aanwijzing van de hierboven genoemde aanvullende strategische voorraden. Dit traject loopt door in 2024. We verwachten dat definitieve toewijzing in 2025 kan plaatsvinden.